Cao Bá Quát - nhà thơ anh hùng

Cao Bá Quát - 高伯适  Tiểu sử Cao Bá Quát 高伯适 (1809(?)-1855) tự Chu Thần 周臣 sinh tại Phú Thị, Gia Lâm, Hà Nội, mất giữa trận tiền Quốc Oai trong cuộc khởi nghĩa chống triều đình thời Tự Đức... Tự Đức tru di ba họ Cao Bá Quát, thu hồi tiêu hủy văn chương ông. Nhưng ông được lòng dân bảo vệ: một rừng truyền thuyết ca ngợi tài thơ, lòng dũng cảm, trí thông minh và tinh thần thương dân yêu nước của ông. Tác phẩm của ông còn được lưu đến nay là 1353 bài thơ, 21 bài văn xuôi, một số bài ca trù và khá nhiều câu đối. Thập tải luân giao cầu cổ kiếm Nhất sinh đê thủ bái mai hoa (Mười năm giao thiệp tìm gươm báu Một đời chỉ cúi trước hoa mai) Đôi câu đối ấy đã thâu tóm khá đầy đủ hoài bão và phẩm chất Cao Bá Quát. Lúc trẻ Cao Bá Quát cũng như trăm nghìn sỹ tử khác mong học giỏi đỗ cao để giúp đời. Trong thơ thấy rõ cái hăng hái thường tình ấy Trên đường công danh đã mấy ai nhàn/ Mũ lọng nhộn nhịp ta cũng đi đây. Nhưng cũng nhận ra ngay trong cơn hăng hái trên đường đi thi ấy cái khí phách khác thường của ông: Sóng biển trào lên như đầu bạc lô nhô Gió giận dữ đánh chìm cả những chiếc thuyền to Chớp giật sấm ran ai nấy đều xanh mắt, Giữa cảnh, con chim hải âu vẫn nhởn nhơ Sau này trong truyền thuyết về Cao nhiều giai thoại cũng vẽ nên sự bình thản của ông giữa gian lao như hải âu giữa bão: Một chiếc cùm lim chân có đế/ Ba vòng xích sắt bước thì vương. Khí phách ấy bắt nguồn từ chất tâm hồn của Cao Bá Quát. Tâm hồn ấy cao rộng. Qua núi Dục Thúy: Ta muốn trèo lên đỉnh núi cao ngất kia/ Hát vang lên để gửi tấm lòng vào mây nước. Tâm hồn ấy giàu năng lực bên trong, chấp nhận cái khó của đường đời: Bãi cát dài, bãi cát dài! Bước một bước lại như lùi một bước. Trong tình cảnh oan khốc bị giam cầm, tra tấn chỉ vì tội sửa vào bài thi cho một thí sinh có tài vô ý phạm trường quy, ông tỉnh táo và can đảm coi việc mình làm là việc thiện, mà việc thiện thì ở hoàn cảnh nào cũng nên làm. Ông coi công lý thời ấy như cái máy làm nhục người (Bài thơ tả cái cùm). Ông nhìn thẳng vào chiếc roi da đang quật nhoang nhoáng vào người mình, ông tả nó và tả chính tâm trạng mình, như một cuộc đọ sức. Cái việc tả chính xác với các chi tiết nghiêm lạnh cho thấy ai vững hơn ai: Roi quất nhoang nhoáng bay đi liệng lại như ánh chớp. Lúc giơ lên như hai con thuồng luồng quật vào bờ ao lở Lúc ngừng như nước lạnh đổ vào nồi nước sôi (...) Ở nơi góc đài những giọt sương trong cũng vì ta mà bay lên Roi song rủ xuống thôi không hăng như trước nữa Chắp tay đứng, ruột mềm quặn lại như cuốn vào ngón tay được. Ông nhìn sông dài như lưỡi kiếm dựng giữa trời xanh. Ông hỏi hoa sen ngươi có hồng bằng mặt rượu của ta không? Ông thấy núi như chiếc chén xà cừ của khách say. Khí phách, tài tử như Cao Bá Quát lại là người thắm thiết tình cảm, đặc biệt tình cảm gia đình. Ông có những câu thơ thương vợ thương con tình cảm chân thực, ngôn ngữ mộc mạc, hình như ông không muốn vẻ đẹp của tài thơ làm mờ đi nét thực của cảm xúc. Một số truyền thuyết muốn nhấn mạnh khí phách Cao Bá Quát đã mô tả ông có tính cách ngang tàng khinh bạc, coi nhẹ tình cảm, e không đúng. Cao Bá Quát khí phách nhưng đa cảm, đó là sự phong phú của tâm hồn ông. Thương xót người thân và thương xót mọi người nghèo khổ, bị ức hiếp. Hãy nghe ông mời một người đói cùng ăn Than ôi hãy ngừng lệ/ Một bữa ta tạm mời/ Đời người như quán trọ/ Ung dung nào mấy ai/ Thong thả đừng nuốt vội/ No ứ dễ hại người. Cao Bá Quát đã thấy nguồn gốc nỗi khổ ấy, không dễ nói thẳng ra, nhưng ông đã tìm cách nói: Nghe nói xe Rồng vừa ngự tới Cung vua sẵn đó lại cung vua Tâm sự nhà nho Cao Bá Quát rối bời: Tâm sự và tóc có chi phải so sánh vắn dài/ Đến lúc đã rối bời thì cùng rối bời như nhau. Rối bời vì ái quốc thì không thể trung quân. Cuối đời, những bài thơ Cao Bá Quát càng nặng trĩu nội tâm. Không chỉ buồn thương, mà có buồn thương cũng không chỉ vì thân danh mình lận đận. Hoài bão của con người một đời chỉ cúi trước hoa mai rộng xa hơn nhiều. Trước cảnh đời ngang trái ấy ông không thể làm tấm bia không chữ, (Thế sự hà kham một tự bi). Ông phải có thái độ, nhưng thái độ ấy không thể nói trong thơ. Ông như cái hạt sen ôm tấm lòng đắng ngắt chỉ mình mình biết (Liên tử hữu tâm tri độc khổ). Đêm xuân đọc sách mà như đối thoại với người xưa (Bùi ngùi xuân này ngồi đối diện với người xưa) mà như giao lưu với vũ trụ (Dưới có người không ngủ/ Trên có vì sao muốn rơi). Trong bài Tiễn Nguyễn Trúc Khê ra nhận chức tại phủ Thường Tín, ý chí hành động của Cao Bá Quát đã rõ, sau khi nhắc đến Chu An, Nguyễn Trãi, ông viết: Khách nam nhi chẳng vì thế thái Đem thân ra đỡ lấy cương thường Năm 1853 Cao Bá Quát đã trở thành một trong những người lãnh đạo của cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương. Bối cảnh lịch sử chưa đủ chín để cuộc khởi nghĩa thành công. Nhưng Cao Bá Quát đã trở thành hình tượng sáng chói của lớp nhà thơ hoạt động, từ thơ mà thành chiến sỹ, lấy máu để diễn tả cao nhất cảm xúc của chính mình. Hà Nội 1-11-2000 Vũ Quần Phương --------------------------------------------- Tác phẩm Thơ chữ Hán 1. An Quán tảo xuân kỳ 1  2. An Quán tảo xuân kỳ 2  3. Đáp Trần Ngộ Hiên 4. Đông Tác tuần phủ tịch thượng ẩm 5. Đại hàn 6. Đạo phùng ngã phu 7. Đằng Châu ca giả Phú Nhi ký hữu sở dữ, thư dĩ tặng chi 8. Đề sát viện Bùi công "Yên Đài anh ngữ" khúc hậu 9. Đề Trấn Vũ miếu 10. Để gia 11. Đối vũ kỳ 1 12. Đồng Chí Đình, Minh Trọng phiếm chu du Ngũ Hành Sơn hoạ Minh Trọng thứ vận 13. Đồng chư hữu đăng Trấn Vũ tự chung lâu 14. Đồng tử mục đường lang 15. Độc dạ 16. Độc dạ cảm hoài 17. Độc dạ khiển hoài 18. Đăng Hoành Sơn 19. Đăng Long thành lãm thắng hữu cảm 20. Ẩm tửu đắc chư hữu giai tác tức phục tẩu bút thư thị  21. Ban Siêu đầu bút  22. Bân phong đồ  23. Bạc mộ  24. Bạc mộ tư gia 25. Bạc vãn tuý quy 26. Bạc xuân giản Nguyễn Chính Tự  27. Bảo Xuyên ông nhục kiến thứ hoạ, tẩu bút thù chi  28. Bảo Xuyên Lê ông kiến hoạ dư thi, nhân ký bách nhãn lê, phụng thứ lai vận  29. Bất tri thuỳ thị Trích Tiên tài  30. Bồn lan hoạ Di Xuân thứ vận  31. Bồn liên thi đáp Di Xuân thứ vận 32. Bồng Doanh đô xứng liệt tiên du  33. Bệnh trung (Vị tử tàn hình nhất hủ nho)  34. Bệnh trung (Xuân lai tâm lực lưỡng kham tăng) 35. Bệnh trung hữu hữu trung chiêu ẩm tịch thượng tác 36. Biệt Phạm Đôn Nhân lang trung  37. Biệt Phạm lang trung 38. Cái tử 39. Chu hành há Thanh Khê nhân cố nhân ký biệt tòng chư đệ tử 40. Chu trung cảm tác 41. Dạ quan Thanh nhân hí trường diễn kịch 42. Dục Bàn Thạch kính 43. Di ngụ hí tác 44. Di Xuân văn dư vi Phạm thị chi du ký tặng tam tuyệt, thứ vận thù chi kỳ 1 45. Di Xuân văn dư vi Phạm thị chi du ký tặng tam tuyệt, thứ vận thù chi kỳ 2 46. Di Xuân văn dư vi Phạm thị chi du ký tặng tam tuyệt, thứ vận thù chi kỳ 3 47. Du Hội An phùng Vị thành ca giả 48. Du mỗ cố trạch dạ thích đàn tranh 49. Du Nam Tào sơn tự, lân thượng ký vọng đề bích trình Thúc Minh 50. Du vân 51. Dương phụ hành 52. Giả biệt gia nhân 53. Hàn dạ ngâm 54. Hàn dạ tức sự 55. Hạ Châu tạp thi 56. Hữu sở tư 57. Hiểu lũng quán phu 58. Hiểu quá Hương giang 59. Hoàng Sơn vọng hải ca 60. Hoành Sơn quan 61. Hoạ tham tán đại thần "Hành dinh thưởng cúc thập vịnh" kỳ 2 62. Hoạ Uy Viễn "Thất thập tự thọ" 63. Hương giang tạp vịnh 64. Ký hận kỳ 1 65. Ký hận kỳ 2 66. Ký hữu Phương Đình 67. Khách lộ cảm hoài 68. Khách trung tảo khởi 69. Khốc vong tỷ 70. Kiến bắc nhân lai nhân thoại cố hương tiêu tức 71. Kim nhật hành 72. Lạc Sơn lữ trung 73. Lập xuân hậu nhất nhật tân tình 74. Mộ kiều quy nữ 75. Mộng vong nữ 76. Nhàn vịnh 77. Nhị thập tam dạ khán nguyệt hoạ Phan Hành Phủ kỳ 1 78. Nhiệt thời tác 79. Ninh Bình đạo trung 80. Phó Nam Cung, xuất giao môn biệt chư đệ tử 81. Phạn xá cảm tác 82. Phế tỉnh 83. Quan chẩn 84. Quá Bình Định dương phận vọng Cù Mông sơn 85. Quá Dục Thuý sơn 86. Quá Quảng Trị tỉnh 87. Quá Thiên Quang tự, thương Lê triều cố cung 88. Sa hành đoản ca 89. Sơ đầu 90. Tài mai 91. Tức sự 92. Tự quân chi xuất hĩ 93. Tội định 94. Thanh minh nhật cảm tác, hoạ Trần Ngộ Hiên 95. Thanh Trì phiếm chu nam hạ 96. Thôn cư vãn cảnh 97. Thập ngũ dạ đại phong 98. Thập thất dạ thừa nguyệt tẩu bút ký hữu nhân 99. Thu dạ độc toạ tức sự 100. Tiếp nội thư tín ký hàn y bút điều sổ sự 101. Trà giang thu nguyệt ca 102. Trào chiết tý Phật 103. Trần Ngộ Hiên nhục hữu sở thị tẩu bút hoạ chi 104. Trệ vũ chung dạ cảm tác 105. Tương đáo cố hương 106. Vân du Sài Sơn, vũ hậu đăng sơn đề bích 107. Vô đề 108. Vấn hà mô 109. Vọng Phu thạch 110. Vị minh tiểu kệ đồng Phan sinh dạ toạ 111. Vịnh cù dục 112. Vịnh Hạng Vũ đầu 113. Vịnh Hưng Đạo Vương 114. Vịnh Tản Viên sơn 115. Vịnh Thanh Hoá miêu tử sơn 116. Viên trung hoàng quỳ tứ tuyệt kỳ 1 117. Viên trung hoàng quỳ tứ tuyệt kỳ 2 118. Viên trung hoàng quỳ tứ tuyệt kỳ 3 119. Viên trung hoàng quỳ tứ tuyệt kỳ 4 120. Viên trung thảo 121. Xuân dạ độc thư 122. Xuất tái Thơ chữ Nôm  1. "Quan ngơi"  2. Đắp voi  3. Đến làng Đông Du, đêm ngủ dỗ 4. Bà Nguyễn Thị Kim  5. Câu đối dán nơi nhà dạy học  6. Giai nhân bài 1 7. Giai nhân bài 2 8. Hơn nhau một chữ thì 9. May rủi  10. Mấy khi gặp gỡ  11. Núi cao trăng sáng 12. Nghĩ tiếc cho ai 13. Nhân sinh thấm thoát 14. Phận hồng nhan có mong manh 15. Tài hoa là nợ 16. Tài tử đa cùng phú 17. Thanh nhàn là lãi  18. Thất tịch  19. Thế sự nổi chìm  20. Trải khắp đường đời  21. Trước đã mắc lo cùng cái vịt  22. Uống rượu tiêu sầu bài 1 23. Uống rượu tiêu sầu bài 2 -------------------------------------------- Trang nguồn: http://www.thivien.net/viewauthor.php?ID=249

Thơ - Nhập bài vào nền mới tạo

君不見： 黃河之水天上來， 奔流到海不復回？ 又不見： 高堂明鏡悲白髮， 朝如青絲暮成雪？ 人生得意須盡歡， 莫使金樽空對月。 天生我才必有用， 千金散盡還復來。 烹羊宰牛且為樂， 會須一飲三百杯。 岑夫子， 丹丘生， 將進酒， 杯莫停。 與君歌一曲， 請君為我傾耳聽。 鐘鼓饌玉何足貴， 但願長醉不願醒。 古來聖賢皆寂寞， 唯有飲者留其名。 陳王昔時宴平樂， 斗酒十千恣歡謔。 主人為何言少錢， 逕須沽取對君酌。 五花馬，千金裘， 呼兒將出換美酒， 與爾同消萬古愁。 Quân bất kiến: Hoàng Hà chi thuỷ thiên thượng lai, Bôn lưu đáo hải bất phục hồi! Hựu bất kiến: Cao đường minh kính bi bạch phát, Triêu như thanh ti mộ thành tuyết. Nhân sinh đắc ý tu tận hoan, Mạc sử kim tôn không đối nguyệt! Thiên sinh ngã tài tất hữu dụng, Thiên kim tán tận hoàn phục lai. Phanh dương tể ngưu thả vi lạc, Hội tu nhất ẩm tam bách bôi. Sầm phu tử, Đan Khâu sinh. Tương tiến tửu, Bôi mạc đình! Dữ quân ca nhất khúc, Thỉnh quân vị ngã khuynh nhĩ thính: "Chung cổ soạn ngọc bất túc quý, Đãn nguyện trường tuý bất nguyện tỉnh! Cổ lai thánh hiền giai tịch mịch, Duy hữu ẩm giả lưu kỳ danh. Trần Vương tích thời yến Bình Lạc, Đẩu tửu thập thiên tứ hoan hước". Chủ nhân hà vi ngôn thiểu tiền, Kính tu cô thủ đối quân chước. Ngũ hoa mã, Thiên kim cừu, Hô nhi tương xuất hoán mỹ tửu, Dữ nhĩ đồng tiêu vạn cổ sầu. ----------------------------  Sắp mời rượu  (Người dịch: Hoàng Tạo, Tương Như) Dịch Việt:  Há chẳng thấy: Nước sông Hoàng từ trời tuôn xuống Chảy nhanh ra biển, chẳng quay về, Lại chẳng thấy: Thềm cao gương soi rầu tóc bạc Sớm như tơ xanh, chiều tựa tuyết ? Đời người đắc ý hãy vui tràn, Chớ để bình vàng suông bóng nguyệt! Trời sinh thân ta, hẳn có dùng, Nghìn vàng tiêu hết rồi lại đến. Mổ dê, giết trâu, cứ vui đi, Uống liền một mạch ba trăm chén! Bác Sầm ơi, Bác Đan ơi! Sắp mời rượu, Chớ có thôi! Vì nhau tôi xin hát, Hãy vì tôi hai bác nghe cùng: "Này cỗ ngọc, nhạc rung, chẳng chuộng, Muốn say hoài, chẳng muốn tỉnh chi! Thánh hiền tên tuổi bặt đi, Chỉ phường thánh rượu tiếng ghi muôn đời! Xưa Trần Vương yến nơi Bình Lạc, Rượu tiền muôn đùa cợt tha hồ" Chủ nhân kêu thiếu tiền ru ? Để cùng dốc chén, ta mua đi nào! Đây ngựa gấm, Đây áo cừu, Này con, đổi rượu hết, Cùng nhau ta giết cái sầu nghìn thu! Bài này được sáng tác khoảng năm Thiên Bảo thứ 11 (752). Nguồn: http://www.thivien.net/viewpoem.php?ID=146

VIẾNG DÌ TRẦN THỊ NGUYỆN

VIẾNG DÌ TRẦN THỊ NGUYỆN

Chán trần thế, dì rời cõi tạm,

Về vĩnh hằng, làm cháu con đau.

Mẹ con dì cháu nặng sâu

Nghĩa dì như mẹ, trước sau vẹn toàn.

Vòng tạo hóa tử sinh là thế

Cõi hoàng tuyền có kể ai đâu.

Luật đời, dì trước cháu sau,

Dẫu là biết vậy, vẫn đau đớn mà.

Dì ơi, dì đã đi xa

Xóm làng khuất bóng, cửa nhà quạnh hiu.

Miền cực lạc mây chiều dì hưởng,

Chốn tây phương, thôi vướng nợ đời.

Thôn Hòa đất mẹ dì ơi,

Vắng dì họp mặt, cháu con lặng buồn

Trước linh cữu, tâm hương một nén,

Dì ra đi chẳng hẹn ngày về.

Tiễn dì lòng cháu tái tê,

Ôi thôi ! vĩnh biệt dì về thiên thu.

Ngày 3/5/2013 ( Tức 24/3 Qúy tỵ)

Con cháu cụ Nguyễn Văn Cật

Kính viếng